+21 °С
Болотло
Новости
17 Ноябрь 2020, 08:08
Тыуған йорттан башланған алыҫ юлдар...
Өсөгән-Әсән ауылы бер белешмә исемлегендә лә билдәләнмәгән. Ҙур булмаған ауыл үҙенең тыныс урамдары менән райондың алыҫ мөйөштәренең береһендә - урман эргәһендәге текә ярлы ҡалҡыулыҡтар араһында урынлашҡан. Төп юл тәүҙә Буҙатҡа һәм артабан илтә. Ауыл башында, дөрөҫөрәге ауылға ингән ерҙә аяуһыҙ ҡырҡынсы йылдарҙа атайҙары, әсәйҙәре, ҡатындары, үҫмерҙәр шулай уҡ тын ғына, әммә йөрәктәрен устарына тотоп улдарын, ирҙәрен, туғандарын, ағайҙарын һуғышҡа оҙата. Һәм нисек инде йөрәк әрнемәһен. Берәй ергә генә лә түгел бит - һуғышҡа китәләр. Билдәһеҙлеккә тиһәң дә була. Ҡара ҡағыҙҙар килгән һайын ауыл шулай тын ғына улдарының үлеменә ҡайғырып илай. Һәләк булыусылар илле ете кеше. Ә иҫән ҡалғандары ҡайһы саҡ: нимә генә күрмәнек, хатта әле лә хәтерләүе ҡурҡыныс, тиҙәр...
Назим Нәзметдинов ауылда тәүгеләрҙән булып фронтҡа 1941 йылдың июлендә китә.
Шул саҡта Мәскәү ҡалаһын обороналаған Көнбайыш фронты ғәскәрҙәренә эләгә. Назимды инженер-саперҙар батальонына ҡабул итәләр.
Шул ваҡытта баш ҡалаға ҙур хәүеф янай. Декабрь башында фашист илбаҫарҙары Мәскәүҙән 25-40 километр алыҫлыҡта тора. Әммә һуңынан Совет ғәскәрҙәре контрһөжүмгә күсә, һәм 1942 йылдың февралендә немец-фашист армияһы Мәскәүҙән 120-400 километрға сигенеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә.
Һуңынан Назим Брянск йүнәлешендә һуғыша. Курск дуғаһында, Украинала барған алыштарҙа ҡатнаша. Белоруссиялағы һуғыштарҙың береһенән һуң III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Польшала шундай эпизод була. Нәзметдинов үҙ отделениеһы менән өс тәүлек дауамында пулемет, миномет, артиллерия уты менән Мертвая Висла йылғаһы аша үтеүҙе тәьмин итә. Дошман тросты ҡырҡып тора, әммә Нәзметдинов һәм уның дуҫтары һәр ваҡыт ҡыйыулыҡ күрһәтеп, берҙәм көс менән һыу аша сығыу урынын тергеҙә. Һөҙөмтәлә, паромда өҙлөкһөҙ рәүештә хәрби машиналарҙы һәм транспорт дивизияларын һыу аша үткәрәләр.
Нәзметдиновты III дәрәжә Ватан һуғышы орденына күрһәтәләр. Ул шулай уҡ «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Назим Германияға тиклем барып етә.
39 йәшлек Сабит Шәрәфетдинов 1941 йылдың декабрендә китә. Ике ай ярымдан ул дуҫтары менән бергә Воронежға барып етәләр. Бер нисә айҙан Шәрәфетдинов һуғышҡан полкты Көньяҡ-Көнбайыш составына күсерәләр. Артабан Сабит - Бөйөк Сталинград һуғышында ҡатнаша.
Пулемет ротаһы гвардия рядовойы Шәрәфетдинов Ростов эргәһендә алыша, һуғыштар менән Украина буйлап бара. Днепр аша сыға.
Ауыр алыштар дауам итә, әммә артабан барырға кәрәк. Өлөшөнә төшкән һынауҙарҙы еңеп, Сабит Чехословакияға тиклем барып етә. Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1945 йылдың авгусында Шәрәфетдинов тыуған ауылына ҡайта. Ат арбаһынан һикереп төшә. Тамағына төйөр тығыла, күҙҙәренә йәш эркелә. Һалдат йөрәге менән фронтҡа киткән бөтә ир-егеттәрҙе лә күрә алмаҫын аңлай.
Ул ҡатынын, балаларын ҡыҫып ҡосаҡлай. Һәм бер нисә көндән һуңынан инде ғүмере буйына эшләгән колхозға йүнәлә.
Бер ваҡыт яҙын фронтовик Исхаҡ Заһретдин улы Ҡадиров минең менән хәтирәләре, тәьҫораттары менән уртаҡлашты, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн ул арабыҙҙа юҡ инде.
Саҡырыу ҡағыҙын ул 1943 йылдың ғинуарында ала. Туғандары уға яурынға аҫа торған ябай муҡса әҙерләй, хушлашалар. Һуңынан Исхаҡ Ҡыуандыҡ хәрби лагерына йәш хәрбиҙәр курсын үтергә юллана.
Уҡыуҙар оҙаҡ бармай. Хәрби университетты үтергә ваҡыт булмай - эшелондар бар көскә көнбайышҡа юллана.
Сержант Ҡадиров отделение командиры була. Тәүге алыштар. Тәүге өс ай. Ә һуңынан - Икенсе бөтә донъя һуғышы барған Курск эргәһенә. Уның иң уртаһына Исхаҡ эләкмәй - уның часы бында һуғыш аҙағында ла һынауҙар етерлек була. Бында Ҡадиров «Батырлыҡ өсөн» миҙалын ала ла.
Һуғыш көнбайышҡа табан бара. Исхаҡ Көньяҡ Буг йылғаһын аша сыҡҡанда яралана. Госпиталдән сыҡҡас - йәнә фронтҡа. Алыштар менән артабан атлайҙар. Берлин яҡынайғандан-яҡыная. Исхаҡ унда ла барып етә.
Бында, Берлинда, май көндәренең береһендә казармала татар телендә яңғырауыҡлы тауыш ишетелә:
- Кем бында Ҡадиров?
Исхаҡ уның эргәһенә килә, өлкән сержантҡа текләп ҡарай һәм аптырап ҡала: Йә Хоҙай, был бит Минетдин, Өсөгән-Әсән ауылынан ике туғаны. Бына һиңә осрашыу!
Улар ике көн бергә була. Командирҙары рөхсәт итә.
Салюттар яңғырап туҡтай. Шатланыуҙарҙың тәүге көндәре артта ҡалды. Был иртәгә өйгә ҡайтырға тигәнде аңлатмай әле. Исхаҡ тағы ла йыл ярым хеҙмәт итә. Тыуған ауылына 1946 йылдың декабрендә генә ҡайта.
Ә быға тиклем 1944 йылда ҡаты яраланғандан һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән Биктимер Ғәләүетдинов ҡайта. Һуңынан бер-бер артлы башҡа фронтовиктар ҙа тыуған йорттарына, ғаиләләренә ҡайта башлай. Минрахман Ҡадиров, Лотфрахман Кәлимуллин, Билай Миңлеғолов, ағалы-ҡустылы Назим менән Хисам Нәзметдиновтар, Гәрәй Рәхмәтуллин, Әхмәт Хәмиҙуллин, Сабит Шәрәфетдинов, Бәхтегәрәй Салауатов, Ғилмулла Ғәйнетдинов, Ғиниәт Әхмәҙуллин, Имам Төхвәтуллин, Миңлеғәли Фәтҡуллин һәм башҡалар. Ауыл халҡы ни тиклем шатлана!
- Әммә әрнеүҙәр ҙә күп була, - тине Исхаҡ Заһретдинов. - Эйе, булғыланы, төркөм-төркөм фронтовиктар йә тегендә, йә бында йыйыла торғайны. Һәм беҙҙең менән булмағандарҙы нисек ситләп үтәһең инде. Сөнки улар яңы ғына бергә йөрөйҙәр, эшләйҙәр, борсолалар, шаярталар һәм көлөшәләр. Бер өҫтәл артында ултыралар. Һәм бына улар юҡ. Быны аңлау бик ауыр.
Эйе, утлы юлдар аша меңләгән километр үткән фронтовиктар һуғыштың үтә аяуһыҙ булыуын яҡшы аңлай. Бөгөн иҫән, ә иртәгә һин юҡ.
Һуғыштың тәүге йылдарында уҡ өсөгәнәсәндәр Хәлиулла Ғәлләмов, Мәжит Мөхәмәтғәлиев, Ғиззәтулла Рәхмәтуллин, Мөхәмәтғәли Фәтҡуллин яу яланында башын һала. Сталинград эргәһендә Әхмәтйән Мөхәмәтғәлиев, Хәйернас Рәхмәтуллин, Зиннәтғәли Әхмәтов, Миңнулла Нуриманов һәләк була. 1943-1944 йылдарҙа Миғмәнғәли Әхмәҙуллин, Әхтәм Ахманов, Әхкәм Ғәфиәтуллин, Миңләғзәм Миңлеғолов, Ғилмулла Нуриманов, аталы-уллы Миңләхмәт һәм Закир Сәхәбиевтар, Сәғит Шәрәфетдинов, Зәкәриә Әхмәҙуллин, Ғәрфетдин Дәүләтбаев, Хәйҙәр Ғәфиәтуллин, Нурый Мөхәмәтғәлиев, Мәзит Шәрипов, ағалы-ҡустылы Әхтәм менән Ғафур Әхсәновтар, Шәйҙулла Шәрәфуллин һәм башҡалар төрлө яҡтарҙа яу яланында ятып ҡала. Тыныс көндәргә тиклем бик аҙ ваҡыт ҡына йәшәп өлгөрмәгәндәр ҙә була. Уларҙың ҡәберҙәре ҡайҙа? Әллә айырым, әллә туғандар ҡәберлегендә ерләнгәндәр. Улар был тормошта бик күп нимә эшләп өлгөрмәгән, бигеәк йәш булалар. Беҙҙең өсөн ғүмерҙәрен генә биреп өлгөрәләр. Улар ҡайҙа ғына ятһа ла, йәндәре йәннәттә булһын. Уларға мәңгелек дан!
Шул саҡта Исхаҡ Заһретдинов менән әңгәмәләшкәндән һуң яҡты донъяла йәнә яҙ тип уйланым мин. Һуғыш үткән баҫыуҙарҙа ерҙәр ҡара көйөп ята... Курск, Белгород, Сталинград, Смоленск, Ростов эргәһендә - һуғыш яңғыраған, яҡташтарыбыҙ булған бөтә ерҙә лә баҡсалар сәскә атыр.
Шул саҡта Өсөгән-Әсән ауылында баҡсалар йәмләнер һәм үҙҙәренең иң матур кейемдәрен кейер, сирень һәм муйыл ағастары сәскә атыр тигән уй килде. Һәм быларҙың барыһы тураһында ла, әйткәндәй, окоптарҙа, блиндаждарҙа һәм ерҙә ятҡан һалдаттар хыялланғандыр, моғайын.
Шул саҡта Мәскәү ҡалаһын обороналаған Көнбайыш фронты ғәскәрҙәренә эләгә. Назимды инженер-саперҙар батальонына ҡабул итәләр.
Шул ваҡытта баш ҡалаға ҙур хәүеф янай. Декабрь башында фашист илбаҫарҙары Мәскәүҙән 25-40 километр алыҫлыҡта тора. Әммә һуңынан Совет ғәскәрҙәре контрһөжүмгә күсә, һәм 1942 йылдың февралендә немец-фашист армияһы Мәскәүҙән 120-400 километрға сигенеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә.
Һуңынан Назим Брянск йүнәлешендә һуғыша. Курск дуғаһында, Украинала барған алыштарҙа ҡатнаша. Белоруссиялағы һуғыштарҙың береһенән һуң III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Польшала шундай эпизод була. Нәзметдинов үҙ отделениеһы менән өс тәүлек дауамында пулемет, миномет, артиллерия уты менән Мертвая Висла йылғаһы аша үтеүҙе тәьмин итә. Дошман тросты ҡырҡып тора, әммә Нәзметдинов һәм уның дуҫтары һәр ваҡыт ҡыйыулыҡ күрһәтеп, берҙәм көс менән һыу аша сығыу урынын тергеҙә. Һөҙөмтәлә, паромда өҙлөкһөҙ рәүештә хәрби машиналарҙы һәм транспорт дивизияларын һыу аша үткәрәләр.
Нәзметдиновты III дәрәжә Ватан һуғышы орденына күрһәтәләр. Ул шулай уҡ «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Назим Германияға тиклем барып етә.
39 йәшлек Сабит Шәрәфетдинов 1941 йылдың декабрендә китә. Ике ай ярымдан ул дуҫтары менән бергә Воронежға барып етәләр. Бер нисә айҙан Шәрәфетдинов һуғышҡан полкты Көньяҡ-Көнбайыш составына күсерәләр. Артабан Сабит - Бөйөк Сталинград һуғышында ҡатнаша.
Пулемет ротаһы гвардия рядовойы Шәрәфетдинов Ростов эргәһендә алыша, һуғыштар менән Украина буйлап бара. Днепр аша сыға.
Ауыр алыштар дауам итә, әммә артабан барырға кәрәк. Өлөшөнә төшкән һынауҙарҙы еңеп, Сабит Чехословакияға тиклем барып етә. Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1945 йылдың авгусында Шәрәфетдинов тыуған ауылына ҡайта. Ат арбаһынан һикереп төшә. Тамағына төйөр тығыла, күҙҙәренә йәш эркелә. Һалдат йөрәге менән фронтҡа киткән бөтә ир-егеттәрҙе лә күрә алмаҫын аңлай.
Ул ҡатынын, балаларын ҡыҫып ҡосаҡлай. Һәм бер нисә көндән һуңынан инде ғүмере буйына эшләгән колхозға йүнәлә.
Бер ваҡыт яҙын фронтовик Исхаҡ Заһретдин улы Ҡадиров минең менән хәтирәләре, тәьҫораттары менән уртаҡлашты, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн ул арабыҙҙа юҡ инде.
Саҡырыу ҡағыҙын ул 1943 йылдың ғинуарында ала. Туғандары уға яурынға аҫа торған ябай муҡса әҙерләй, хушлашалар. Һуңынан Исхаҡ Ҡыуандыҡ хәрби лагерына йәш хәрбиҙәр курсын үтергә юллана.
Уҡыуҙар оҙаҡ бармай. Хәрби университетты үтергә ваҡыт булмай - эшелондар бар көскә көнбайышҡа юллана.
Сержант Ҡадиров отделение командиры була. Тәүге алыштар. Тәүге өс ай. Ә һуңынан - Икенсе бөтә донъя һуғышы барған Курск эргәһенә. Уның иң уртаһына Исхаҡ эләкмәй - уның часы бында һуғыш аҙағында ла һынауҙар етерлек була. Бында Ҡадиров «Батырлыҡ өсөн» миҙалын ала ла.
Һуғыш көнбайышҡа табан бара. Исхаҡ Көньяҡ Буг йылғаһын аша сыҡҡанда яралана. Госпиталдән сыҡҡас - йәнә фронтҡа. Алыштар менән артабан атлайҙар. Берлин яҡынайғандан-яҡыная. Исхаҡ унда ла барып етә.
Бында, Берлинда, май көндәренең береһендә казармала татар телендә яңғырауыҡлы тауыш ишетелә:
- Кем бында Ҡадиров?
Исхаҡ уның эргәһенә килә, өлкән сержантҡа текләп ҡарай һәм аптырап ҡала: Йә Хоҙай, был бит Минетдин, Өсөгән-Әсән ауылынан ике туғаны. Бына һиңә осрашыу!
Улар ике көн бергә була. Командирҙары рөхсәт итә.
Салюттар яңғырап туҡтай. Шатланыуҙарҙың тәүге көндәре артта ҡалды. Был иртәгә өйгә ҡайтырға тигәнде аңлатмай әле. Исхаҡ тағы ла йыл ярым хеҙмәт итә. Тыуған ауылына 1946 йылдың декабрендә генә ҡайта.
Ә быға тиклем 1944 йылда ҡаты яраланғандан һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән Биктимер Ғәләүетдинов ҡайта. Һуңынан бер-бер артлы башҡа фронтовиктар ҙа тыуған йорттарына, ғаиләләренә ҡайта башлай. Минрахман Ҡадиров, Лотфрахман Кәлимуллин, Билай Миңлеғолов, ағалы-ҡустылы Назим менән Хисам Нәзметдиновтар, Гәрәй Рәхмәтуллин, Әхмәт Хәмиҙуллин, Сабит Шәрәфетдинов, Бәхтегәрәй Салауатов, Ғилмулла Ғәйнетдинов, Ғиниәт Әхмәҙуллин, Имам Төхвәтуллин, Миңлеғәли Фәтҡуллин һәм башҡалар. Ауыл халҡы ни тиклем шатлана!
- Әммә әрнеүҙәр ҙә күп була, - тине Исхаҡ Заһретдинов. - Эйе, булғыланы, төркөм-төркөм фронтовиктар йә тегендә, йә бында йыйыла торғайны. Һәм беҙҙең менән булмағандарҙы нисек ситләп үтәһең инде. Сөнки улар яңы ғына бергә йөрөйҙәр, эшләйҙәр, борсолалар, шаярталар һәм көлөшәләр. Бер өҫтәл артында ултыралар. Һәм бына улар юҡ. Быны аңлау бик ауыр.
Эйе, утлы юлдар аша меңләгән километр үткән фронтовиктар һуғыштың үтә аяуһыҙ булыуын яҡшы аңлай. Бөгөн иҫән, ә иртәгә һин юҡ.
Һуғыштың тәүге йылдарында уҡ өсөгәнәсәндәр Хәлиулла Ғәлләмов, Мәжит Мөхәмәтғәлиев, Ғиззәтулла Рәхмәтуллин, Мөхәмәтғәли Фәтҡуллин яу яланында башын һала. Сталинград эргәһендә Әхмәтйән Мөхәмәтғәлиев, Хәйернас Рәхмәтуллин, Зиннәтғәли Әхмәтов, Миңнулла Нуриманов һәләк була. 1943-1944 йылдарҙа Миғмәнғәли Әхмәҙуллин, Әхтәм Ахманов, Әхкәм Ғәфиәтуллин, Миңләғзәм Миңлеғолов, Ғилмулла Нуриманов, аталы-уллы Миңләхмәт һәм Закир Сәхәбиевтар, Сәғит Шәрәфетдинов, Зәкәриә Әхмәҙуллин, Ғәрфетдин Дәүләтбаев, Хәйҙәр Ғәфиәтуллин, Нурый Мөхәмәтғәлиев, Мәзит Шәрипов, ағалы-ҡустылы Әхтәм менән Ғафур Әхсәновтар, Шәйҙулла Шәрәфуллин һәм башҡалар төрлө яҡтарҙа яу яланында ятып ҡала. Тыныс көндәргә тиклем бик аҙ ваҡыт ҡына йәшәп өлгөрмәгәндәр ҙә була. Уларҙың ҡәберҙәре ҡайҙа? Әллә айырым, әллә туғандар ҡәберлегендә ерләнгәндәр. Улар был тормошта бик күп нимә эшләп өлгөрмәгән, бигеәк йәш булалар. Беҙҙең өсөн ғүмерҙәрен генә биреп өлгөрәләр. Улар ҡайҙа ғына ятһа ла, йәндәре йәннәттә булһын. Уларға мәңгелек дан!
Шул саҡта Исхаҡ Заһретдинов менән әңгәмәләшкәндән һуң яҡты донъяла йәнә яҙ тип уйланым мин. Һуғыш үткән баҫыуҙарҙа ерҙәр ҡара көйөп ята... Курск, Белгород, Сталинград, Смоленск, Ростов эргәһендә - һуғыш яңғыраған, яҡташтарыбыҙ булған бөтә ерҙә лә баҡсалар сәскә атыр.
Шул саҡта Өсөгән-Әсән ауылында баҡсалар йәмләнер һәм үҙҙәренең иң матур кейемдәрен кейер, сирень һәм муйыл ағастары сәскә атыр тигән уй килде. Һәм быларҙың барыһы тураһында ла, әйткәндәй, окоптарҙа, блиндаждарҙа һәм ерҙә ятҡан һалдаттар хыялланғандыр, моғайын.
