Һәр законда – тормош ҡануны

Бөтәһе лә ғаиләнән башлана

– Зариф Закир улы, Дәүләт Думаһында ғаилә­ләге йәбер­ләүгә ҡаршы көрәшеүҙе маҡ­сат итеп ҡуйған закон проекты әҙерләнеүе тураһында бары­быҙ­ға ла мәғлүм. Уның зарурлығы ниҙән барлыҡҡа килде һәм ниндәй көрәште күҙ уңында тота?
– Был закон проектын яҡшы танышым – журналист Оксана Пушкина тәҡдим иткәйне. “Һеҙҙең тәжрибә ҙур, шул иҫәптән – судья булып эшләүегеҙ буйынса ла, әйҙәгеҙ, проектты бергәләп әҙерләйек әле”, – тип тәҡдим итте ул миңә. Документты эшләү буйынса беҙ күп тапҡыр йыйылыштыҡ, уны камил­лаш­тырҙыҡ. Ниндәй кимәлдә уның йоғонтоһо тейешенсә булырын асыҡларға тырыштыҡ.

Был закон ни өсөн кәрәк? Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ошо киҫкен хәл тураһында һөй­ләргә яратмайҙар, ләкин ул көнүҙәк – ҡатын-ҡыҙҙың, мәҫәлән, уртаса 25 проценты үҙ йортонда ире яғынан ҡыйырһытылыуға дусар ителә. Әйткәндәй, был күр­һәткес аныҡ һәм бер төрлө түгел: ҡайҙалыр 20 процент тип күрһәтәләр, ҡайҙалыр – 30 процент. Ни өсөн икәне аңлашыла – бик йыш ҡына ғаиләләге ыҙғыш­ты йәшереп ҡалдырырға тырышалар. Шуға күрә күп­селек осраҡта ғәйепле кешегә яза бирелеүе – һирәк осраған хәл. Полиция хеҙмәткәрҙәре лә, ҡағиҙә булараҡ, бындай янъялға ҡыҫылып бармай, “Үҙ ғаилә­геҙҙә үҙегеҙ хәл итегеҙ”, тип кенә ҡуялар. Шул сәбәпле ҡатын-ҡыҙ ҙа полицияға мөрәжәғәт итмәй тиерлек, бала-сағаһы хаҡына түҙеп йәшәүен дауам итә.

Хәйер, иренән ҡайҙа күсеп китһен инде, башҡа торлағы юҡ бит. Әммә үҙҙәре лә йыш ҡына имгәнеү ала, ауырыуға һабыша һәм тағы ла хәүеф­лерәге – ошондай ғаиләлә йәшәгән балаларҙың психи­каһы ҡаҡ­шай, улар сирле булып үҫә. Учалы районында былтыр булып үткән ҡот осҡос ваҡиғаны барыһы ла хәтер­ләйҙер: эсеп ҡайтҡан ире ҡатынын туҡмай, артабан уны эҙәрлекләп күршеләренә бара һәм ҡатынын да, күршеләрен дә атып үлтерә, аҙаҡ үҙенә ҡул һала.

Бындай осраҡтарҙа шунда уҡ һорау тыуа: ни өсөн полиция ла, урындағы власть вәкилдәре лә мөрәжәғәткә иғти­бар итмәгән, сараһын күрергә тырышмаған? Ни өсөн был кешенең мылтығы тартып алынмаған, ҡануниәт буйынса быны эшләргә мөмкин бит? Полиция ошо йүнәлештәге һәр шикле мәғлүмәтте тикшерергә бурыслы.

– Тимәк, ғаиләләге йәбер­ләүгә ҡаршы көрәш тура­һындағы законды ҡабул итер­гә тормош үҙе мәжбүр итә?
– Эйе, бөтә был сәбәптәр һәм шарттар йорттағы йәберләүгә ҡаршы йүнәл­телгән законды булдырыу өҫтөндә эшләргә этәрҙе лә инде. Унда полиция­ның, кемделер ғаиләлә йәбер­ләүҙәре тураһында мәғлүмәт килһә, шунда барып тик­шереү үткәрергә бурыслы булыуы хаҡында ла яҙыласаҡ. Бөгөн, ялыу булмаһа, тикшермәйҙәр бит, сөнки йә ҡатыны арта­банғы ғаилә тормошо хаҡына был уйынан баш тарта, йә ире ҡурҡыта. Ә яңы норматив-хоҡуҡи акт ялыуҙың булыу-булмауын нигеҙ итеп алма­ясаҡ. Бынан тыш, полиция йәки суд тарафынан бындай янъялсы иргә яҙма иҫкәртеү ҙә яһаласаҡ.

Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙға балалары менән ваҡытлыса айырым йәшәп тороу өсөн социаль приюттар булдырыу, агрессив ирҙе изоляциялау өсөн урындар ойоштороу ҙа ҡарала. Минеңсә, ҡатын-ҡыҙ түгел, бындай ир йораты үҙе сығып китергә тейеш. Законда ундай кешегә артабан ғаиләһе менән аралашыуҙы тыйыу ҙа күҙ уңында тотоласаҡ. Хәҙергә ундай кешегә штраф һалыу ҡаралған, мин быны йоғонтоло аҙым тип һанамайым, сөнки был аҙым ғаиләнең финанс хәлен насарайтыуҙан башҡа бер нәмә лә бирмәй. Фәҡәт ир кешене изоляциялау талап ителә. Ундайҙар ғаиләһен йәберләп кенә ҡалмай, ҡурҡы­тып та тота бит, был берәүгә лә сер түгел.

Һәр хәлдә, яза йоғонтоло булырға тейеш. Бының өсөн полиция, прокуратура, балалар хоҡуҡтары буйынса вәкил, бәлиғ булмағандар эше буйынса белгестәр, мәғариф тура­һындағы һәм башҡа ҡануниәт­кә үҙгә­рештәр индереү талап ителә. Бөгөнгә был өлкәлә йыш ҡына “һин дә мулла, мин дә мулла, атҡа бесән кем һала” тигән принцип буйынса эш итәбеҙ. Әйтәйек, тикшерә башлаһаң, бындай ғаиләлә йыш ҡына әсәһе лә атай менән бергәләп “төшөрә”, ә балалары мәктәпкә ас көйөнсә, күҙ-башы күгәргән килеш йөрөгәне асыҡлана, ләкин уҡытыу­сы­лар ҙа, һис бер кем дә ҡыҫыл­май һәм сараһын күрмәй! Ә бит беҙгә балалары мәктәпкә йөрө­мәгән йәки уҡыуҙы ташлаған ғаиләләрҙе лә осратырға тура килгеләй, был да тейешле контроль һәм күҙәтеү булмау арҡаһында килеп тыуа.

– Ҡағиҙә булараҡ, бары­һы ла кадрҙарға барып тоташа ...
– Бөтә был кәмселектәрҙең сәбәбен ҡайһы ваҡыт опека органдарында һәм башҡа ошондай күҙәтеү урындарында эшләгәндәрҙең хеҙмәт хаҡы түбән булыуына һыл­тарға яраталар. Әммә мин шундай ҡарашта: эш хаҡың ниндәй булһа ла, йә һин вазифа бурыстарыңды еренә еткереп үтәргә, йә урыныңды буша­тырға тейеш­һең. Бындай ойошмаларға балаларҙы ярат­ҡан кешеләрҙе генә эшкә алырға кәрәк. Оҙаҡ йылдар республиканың суд приставтары етәксеһе булдым, прис­тавтың хеҙмәт хаҡы ла ҙур тип әйтерлек түгел, әммә талап ҡаты ине, сөнки насар эшләгән хәлдә беҙ хеҙмәтләндергән кеше­ләргә ҡыйынлыҡ тыуа­саҡ бит.

Яңы закон проекты енәйәт ҡылынғанын көтөп улты­рыуҙы түгел, ә уны иҫкәр­теүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әлеге Учалы районындағы ваҡиға йәнә иҫкә төшә: әгәр ҙә алдан сараһын күрһәләр, был фажиғә булмаҫ, бер ғәйепһеҙ кешеләрҙең ғүмере өҙөлмәҫ ине. Яңы проектты Федерация Советы ла ҡараны, ғинуарҙа уны Дәүләт Думаһына тәҡдим итергә ниәтләйбеҙ, артабан ул оҙаҡ тотҡарланмай ҡабул ителер тип ышанам.


Маҡсат – кеше ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалыу

– Айнытҡыстарҙы ҡай­танан тергеҙеү тураһындағы тәҡдим дә күптән өлгөрөп еткән мәсьәләне аңғарта. Элек, хәтерләйһегеҙҙер, ундай урындар бар ине. Улар әллә күпме кешенең ғүмерен хәүефтән һаҡлап ҡалды, эскән әҙәмде тиҙ арала ғаиләһенә һәм эш урынына ҡайтарырға ярҙам итте...
– Бындай айнытҡыстар 1990 йылда бөтөрөлдө, улар Эске эштәр министрлығы ҡа­рама­ғында ине. Күптән түгел береһе Өфөлә асылды, миңә унда булырға тура килде: тейешле шарттар тыуҙы­рылған. Ә бит, тураһын әйт­кәндә, муни­ципа­литеттың ундай вәкәләте юҡ һәм уға бындай бурыс та ҡуйылмай. Мин ошондай учрежде­ниеларҙы тергеҙеү буйынса закон проекты инициа­тор­ҙарының береһе булып торам. Беҙ Рәсәй төбәктәренә ошондай айныт­ҡыстар асыу хоҡуғын биреү яҡлы.

Уларҙы элекке һымаҡ Эске эштәр министрлығы ҡарама­ғында түгел, ә социаль учреждение булараҡ ойоштороу бурысы ҡуйыла. Полицияның эше эскән кешене айнытҡысҡа илтеп ҡуйыуға ғына ҡайтып ҡалырға тейеш. Бындай ойош­маларҙы дәүләт менән хосуси хеҙмәттәшлек ниге­ҙендә булдырыу ҡарала, улар хужалыҡ иҫәбендә эшләргә тейеш буласаҡ. Икенсе төрлө әйт­кәндә, бындай учрежде­ниеларҙа “ҡунаҡ” булып сыҡ­ҡан кеше аҡса түләргә тейеш. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, бер тапҡыр ҡунған өсөн – ике мең һум. Әлбиттә, был яҡынса иҫәпләү генә, сығымдарҙы анығыраҡ билдәләү талап ителәсәк.

Иҫерек килеш йортона ҡайта алмайынса урамда туңып үлгән кешеләр аҙ түгел. Башҡортостанда ғына ошо рәүешле һәләк булғандар йылына йөҙгә яҡын кеше тәшкил итә. Тәне артыҡ һыуыныу сәбәпле төрлө сирҙәргә һабышҡан, аяғын йәки ҡулын туңдырғандар ҙа байтаҡ. Артабан уларға инвалидлыҡ бирергә мәжбүр булалар һәм дәүләт, аны­ғыраҡ әйткәндә, һалым түләүселәр, уларҙы үҙ елкә­беҙҙә аҫрарға мәжбүрбеҙ. Ундайҙар йыш ҡына енәйәт объектына ла әүерелә: иҫерек булыуҙарынан файҙаланып, бындай кешеләрҙең аҡсаһын тартып алалар, имгәтеп китә­ләр. Уларҙың үҙҙәренең дә аңһыҙ рәүештә енәйәт ҡылыуы ихтимал.

Шуныһы ла бар: полиция­ның уларҙы урамдан йыйып йөрөргә вәкәләте юҡ. Йыйған хәлдә лә ҡайҙа алып ба­рырға? Дауахана уларҙы ҡабул итмәй, сөнки сирле түгелдәр, иҫерек кенә. Етмәһә, ул һаман айны­маған һәм хулиганлыҡ ҡылы­уы ла бик ихтимал. Артабан беҙ урамда туңып үлгән кеше­ләрҙе табабыҙ.

Әле эшләнеү өҫтөндә булған законда полицияға ундайҙарҙы алып китергә хоҡуҡ билдә­ләргә йыйына­быҙ. Быны полиция ғына түгел, башҡалар ҙа – һәр кем эшләй ала. Тик бөгөн, әйткәнемсә, алып барып тапшырып китерлек ойошма юҡ, үҙ өйөбөҙгә алып ҡайта алмайбыҙ бит инде. Ә ошо социаль учреждениела, ябайы­раҡ әйткәндә – айнытҡыста, уны медицина белгесе лә тикшерәсәк: бәлки, ул имгән­гәндер йә туңа башлағандыр.

Был закон проектына ҡар­шы төшкән кешеләр ҙә табылды. Йәнәһе, уларҙы урамдан ташып йөрөргә кәрәкмәй. Улар берәҙәк, туңып үлһәләр ҙә йәл түгел. Мин ундайҙарға ҡат-ҡат әйтәм: улар – беҙҙең кешеләр. Иҫереп аунап ятҡан кеше мотлаҡ рәүештә берәҙәк түгел бит, кемдер ҡайғынан йәки башҡа сәбәптән эскән дә самаһын юғалтып ебәргән, кемдер, ғүмерендә һис ҡасан булмағанса, осраҡлы рәүеш­тә шундай хәлгә тарыған. Ҡыҫ­ҡаһы, беҙ уларҙы ҡотҡарырға тейешбеҙ.

Бындай учреж­дение­лар­ҙың дәүләт менән хосуси партнер­лыҡ нигеҙендә эш­ләргә тейешлеге шунан сығып нигеҙләнә: шәхси ойошма ғына бөтә сығым­дарҙы өҫтөнә ала алма­ясаҡ. Етмәһә, күп кенә иҫерек кешенең кеҫәһендә аҡсаһы булмауы ла бик ихтимал. Әммә эшҡыуар сығымдарҙың бер өлөшөн булһа ла үҙ өҫтөнә алһа, был да дәүләт ҡаҙна­һына еңеллек килтерәсәк бит әле. Тәбиғи, эш ҡаҙнаны экономия­лауҙа түгел, ә кешеләр ғүмерен ҡотҡарып ҡалыуҙа. Ҡайһы берҙә аптырап та ҡуям: ни өсөн айнытҡыстар һаман булһа тергеҙелмәгән, бының хоҡуҡи нигеҙе булдырыл­маған? Күп­тән кәрәк бит инде.

Йыш эскән һәм артабан алкоголизмға һабышҡан кешеләр – икенсе мәсьәлә. Уларҙы туҡтауһыҙ айныт­ҡысҡа килтереп йөрөүҙән фәтүә юҡ. Беҙ, бер нисә хеҙ­мәттәшем менән бергә, шул фекерҙе өҫтөн ҡуябыҙ: кешене алкоголь сиренән уның риза­лы­ғынан башҡа дауа­лар­ға! Әле бит дауалау өсөн уның риза­лығы талап ителә. Әммә үҙен алкоголик тип һанаған һәм дауаланырға теләгән кеше үтә һирәк осрай.

“Ризалығынан тыш дауалау уның хоҡуҡтарын боҙоу булып тора”, тиҙәр. Мин уларға ошолай яуап бирәм: “Ә уларҙың шундай тормош алып барыуы яҡындарының, ғаилә ағза­ла­ры­ның хоҡуҡ­тарын боҙмаймы һуң?” Боҙа, әлбиттә. Уны дауа­ларға, кеше ҡиәфәтенә ҡайта­рырға ынтылыусылар үҙҙәре ауы­рыуға һабыша. Әммә ирең­дең, ҡустыңдың, атайың­дың һәләкәт ҡосағына ауып барыуын нисек вайымһыҙ күҙәтмәк кәрәк?! “Һеҙ эске­селәрҙе дауалап бөтөрә алмай­һығыҙ, был бойомға ашмаҫ хыял ғына”, тиҙәр. Әгәр ҙә, әйтәйек, 200 мең кешенең 100 меңен генә дауалай алһаҡ һәм ғаиләләренә кире ҡайтарыуға ирешһәк, был да ҙур алға китеш түгелме?

Судья булып эшләү тәжри­бәмдән сығып, ошо юлды йо­ғонтоло булыр тип һанайым: дауаланырға телә­мәгән алкого­ликтарҙы шартлы рәүештә иркенән мәхрүм итергә һәм дауаланырға күрһәтмә бирергә кәрәк. Әгәр ҙә барыбер ҡырын эшен һәм башҡаларҙың хоҡу­ғын боҙоу­ҙы дауам итә икән, ул саҡта уны төрмә көтә. Ә төрмәлә мәжбүри дауа­ланыуға дусар ителәсәк, йәғни дауанан барыбер ҡотола алмай. Төр­мәгә иһә бер кем дә үҙ ирке менән бармай, тимәк, ул ирек­тә дауаланыуҙы һайлаясаҡ.

Ҡайһы саҡта алкоголиктар төрмәгә эләгә. Был енәйәт ҡылған осраҡта була – әйтә­йек, ул иҫерек килеш кешене тапатып үлтергән. Федераль яза башҡарыу хеҙмәте етәксеһе менән һөй­ләш­кәйнем. “Шундай закон проекты өҫтөндә эшләйбеҙ, ләкин алкоголикты төрмәлә дауаларға һеҙ әҙерме?” тип һорайым. “Әҙербеҙ, бының өсөн бөтә шарттар һәм белгестәр бар”, тип яуап бирҙе ул.

Элегерәк, хәтерләй­һегеҙ­ҙер, дауалау-хеҙмәт профи­лак­торийҙары бар ине. Унда эләккәндәр алкоголизмдан дауаланды ла, күпмелер эш хаҡы алып, ғаиләһенә ярҙам итеү мөмкинлеге лә булды. Бәлки, ошо тәжрибәне өйрә­нергә һәм уның ыңғай тип табылған урындарын фай­ҙаланырға кәрәктер? Юғиһә алкоголик хәҙер үҙе килтергән зыянды ла ҡап­ламай бит, хатта өлөшләтә булһа ла. Әйтәйек, кемделер имгәткән, ә уныһына дауаланырға аҡса кәрәк. Йә булмаһа, мөлкәтен юҡҡа сығарған. Мин быны ҙур ғәҙелһеҙлек тип иҫәп­ләйем.


Бала саҡтан өйрәтергә кәрәк

– Дәүләт Думаһына Баш­ҡортостандан һайланған депутаттарҙың һәр береһе ниндәйҙер өлкәләге алға китеште контролгә алыуын беләбеҙ. Һеҙ шөғөлләнгән темалар ҙа байтаҡ. Мәҫәлән, “Экология” милли проекты үҙе генә ни тора.
– Был проект, шулай уҡ “Хәүефһеҙ һәм сифатлы автомобиль юлдары” милли проекты, шулай уҡ Кадастр мөлкәте һәм башҡа программалар өҫтөндә күп эшләргә тура килә. Башҡа депутаттар ҙа шулай уҡ ҙур йөкләмәләр алған үҙенә. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса оҙаҡ һөйләргә мөмкин булыр ине. Улар – “Химпром” майҙан­сығын рекультивациялау, башҡа күп эштәр.
Юлда хәүефһеҙлек ҡағи­ҙәләрен күҙәтеүҙе иһә бала саҡтан тәрбиәләү, аңға һеңде­реү талап ителә. Беҙҙә бит сабый саҡтан күреп үҫәләр: балаһын етәкләгән ата-әсә урам аша свето­форҙың ҡыҙыл утына табан йүгерә. Шунан бала ла ҡағиҙә­ләрҙе һанға һуҡмай башлай, шул сәбәпле юл фажиғә­ләре лә күп.

Быларҙың барыһын да күҙ уңында тотоп, автоҡа­ласыҡтар булдырыу эшен башлап ебәрҙек. Байтаҡ урындарҙа асылды улар. Мәҫәлән, Салауат ҡала­һының 40-сы балалар баҡсаһында, Күмертау ҡала­һының 1-се мәктәбендә, Көйөр­гәҙе районының Яңы Мораптал мәктәбендә, Мәләүездең 6-сы мәктәбендә, Сибай ҡалаһында­ғы Мәжит Ғафури исемендәге паркта һәм башҡалар. Бындай ҡаласыҡтарҙа юлдар, урамдар киҫелеше, светофорҙар ҡуйыла һәм балаларҙы урам аша дөрөҫ сығырға өйрәтәләр.

Был эште артабан киңерәк йәйелдерергә уйлайбыҙ. Белеүегеҙсә, беҙҙең “Уңайлы ҡала мөхите” тигән партия проекты бар, унда киләһе йылға ошондай автоҡа­ласыҡтар эшләүҙе лә индерергә ниәт итәбеҙ. Артабан улар һәр район үҙәгендә булырға тейеш. Тиҙҙән бындай ҡоролмалар Йылайыр һәм Күгәрсен район­дарында ла асыласаҡ. Ҡыйбат та түгел улар – 200 мең һум самаһы, ҡаҙна өсөн был ҡот осҡос ҙур сумма тип әйтеп булмай.

Бында ла ҡаршы төшкәндәр табылды: “Ниңә кәрәк улар һеҙгә?” Ә бит, уйлап ҡараһаң, ошондай автоҡаласыҡтар күпме кешенең ғүмерен ҡотҡарып ҡалырға ярҙам итәсәк... Йыл һайын беҙҙең республикала ғына ла 16 йәшкә тиклемге 25-30 үҫмер­ҙең юлда тапалып үлеүен иҫәпкә алһаҡ, проекттың әһәмиәте нығы­раҡ аңлашыла төшөр, тип уйлайым. Был күрһәткескә әле имгәнеп ҡалған һәм ғүмере буйы инвалид рәүешендә көн күрәсәк үҫмерҙәр инмәй...

Һүҙ ыңғайы ошо миҫал иҫкә төшә: Бөрйән районынан ҡалаға килгән 12 йәшлек үҫмер урам аша сыҡҡанда “зебра” буйлап велосипедта елдер­гән. Ҡағиҙәләргә ярашлы, урам аша сыҡҡанда велосипедтан төшөргә һәм уның менән йәнәш атлап барырға кәрәк. Йәйәүлене шофер күрә, сөнки ул юл аша атлап килә, ә велосипед кинәт килеп сыға – водитель машинаны туҡтатып өлгөр­мәй. Был юлы ла шулай булған: үҫмерҙең ҡапыл атылып килеп сығыуына шофер тормозға баҫып өлгөрмәй ҡала... Тимәк, юл ҡағи­ҙә­ләренә бала саҡтан өйрәтергә һәм даими ҡабатлап торорға кәрәк.

– Был темалар халыҡ менән осрашҡанда ла күтә­релмәй ҡалмайҙыр. Әйт­кән­дәй, һеҙ һайлау­сылар менән осрашҡанда ниндәй проблемалар йышы­раҡ күтәрелә?
– Быға тиклем Дәүләт Думаһында эшләгән депутат­тарҙың, әйтәйек, 5-се һәм 6-сы саҡырылыш­тарҙың, ва­ҡыты уңайлыраҡ ине: улар ике аҙна Дәүләт Думаһында булһа, ике аҙналап үҙ округында эшләй алды. Хәҙер бер аҙна Мәскәүҙә, берәүһен бында эшләргә форсат тыуҙы. Ғәҙәттә, йома көндө Өфөгә киләм, һайлаусылар менән осрашам, башҡа сараларҙа ҡатнашам һәм йәкшәмбе кис Мәскәүгә осам. Минең һайлау округы, башҡа депутаттар менән сағыштыр­ғанда, иң ҙурыһы икәнен беләһегеҙ: Урал аръяғы райондары, республиканың көньяҡ төбәге, Салауат, Мәләүез, Күмертау ҡала­лары, ҡыҫҡаһы – Башҡорт­остан биләмәһенең 40 проценты самаһы. Шуға күрә бер башынан икенсе яҡҡа хәтлем арыу ғына юл үтергә тура килә. Бөгөн, мәҫәлән, Көйөргәҙе райо­нына йыйынам. Алдағы көндәрҙә Бөрйән, Баймаҡ һәм Йылайыр райондарында ла булыуҙы планлаштырам.


Тәбиғәтебеҙҙе таларға юл ҡуймайыҡ

– Зариф Закир улы, һеҙҙе тәбиғи карьерҙарҙа рөх­сәтһеҙ таш сығарған, тирә-яҡ мөхитте боҙған һәм бер ҡайҙа һалым түләмәгән хосуси милекселәргә ҡаршы көрәшсе тип тә беләбеҙ. Хәҙер законһыҙ эш туҡтатылдымы?
– Был эш менән 2016 йылдан алып шөғөлләнәм. Ошо күренеш тураһында осраҡлы тигәндәй белеп ҡалдым. Һайлау алды кампа­ния­һында Баймаҡ райо­нының Темәс ауылына барғайным, шунда әйттеләр. Ул урынды күргәс, аптыраным: әйтерһең дә, был урманды бомбаға тотҡандар, бөтә ер аҡтарыл­ған, ағастар йығылған, уларҙы йыйыштырып алыусы юҡ. Рекультивация үткәреү береһенең дә башына инеп сыҡмағандыр, моға­йын. Урындағы халыҡҡа был проблема менән ныҡлап шөғөлләнергә вәғәҙә иттем.

Һуңғы өс йылда ошо мәсьәлә буйынса мәғлүмәт биреүҙе һорап 27 тапҡыр яҙҙым. Тәбиғи таш сыға­рырға лицензияны, ҡайһы берәүҙәр уйла­ғанса, Мәскәү түгел, ә Баш­ҡорт­остандың Тәбиғәттән фай­ҙаланыу һәм экология минис­трлығы бирә, уның үтәлешенә контроль дә шул уҡ ойошмаға йөкмә­телгән.

Ныҡышмалылыҡ күрһәтеү һөҙөмтәһендә закон­­һыҙ эшмә­кәрлек, тәбиғәтебеҙҙе талау туҡта­тылды, бер нисә енәйәт эше асылды.

Республиканың барлыҡ ҡа­ла һәм райондарының про­курорҙары, эске эштәр ида­ралыҡтары етәкселәре ҡат­наш­лығында дөйөм йыйылыш та уҙғарҙыҡ. Шунда һорайым: “Һеҙ бит үҙ биләмәгеҙҙә барыһын да күреп тораһығыҙ, был карьерҙар 15 йыл самаһы талана, ни сәбәпле бер сара ла күрелмәй һуң?” Береһе лә өндәшмәй.

Ҡаҙнаға был шәхси фирмалар бер тин дә түләмәй, ҡасан һәм күпме тәбиғи байлыҡ сығарылыуы тура­һында бер ниндәй отчет юҡ... Эшкәртелеп бөткәс, урында рекультивация үткәрелергә тейешле, уныһы ла үтәлмәй. Ауыр йөк машиналары боҙған юлдарҙы һуңынан муниципалитет ҡаҙ­на иҫәбенә төҙәтә. Таш сығар­ған урында ситтән килгән кешеләр эшләй, ерле халыҡҡа иһә эш етмәй. Тегеләренең дә рәсми теркәлмәй эшләп йөрө­гәне аңлашылалыр.

Ә бит улар ҡулы аша бик ҙур сумма үтә. Яҡынса иҫәпләп ҡарағай­ным: тик Темәс ауылы тирәһендәге карьер ғына был әҙәмдәргә йылына миллиард һум самаһы төшөм кил­тергән. Бөтә табыштың ҡулаҡса менән иҫәпләнеүе лә билдәле, йәғни банк аша үтмәгән һәм күпме сумма йыйылыуы ла сер булып ҡала...

Беҙҙең республикаға эшкә әйләнеп ҡайтҡас та, Башҡор­тостан етәксеһе Радий Хәбиров минең менән бергә ошо карьерҙарҙы барып ҡараны. Хәлде ул бынан алдараҡ та белә ине. Радий Фәрит улының ярҙамы менән был мәсьәләне яйға һала алдыҡ. Былтыр майҙа һәм августа барғанда, ҡайһы бер ҡырын ҡылыҡ­тарҙы күрә инем әле, хәҙер уғрылыҡ туҡтатылды. Дөрөҫ, рекультивация тулыһынса үткәре­леп бөтмәгән әле. Беҙ был эште контролдә тотоуҙан туҡтамаясаҡбыҙ.