+21 °С
Облачно
Новости
20 Декабря 2019, 09:30
“Бер минутҡа һуңлаһам, ҡумыҙсы булмаҫ инем...”
Донъяла дүрт меңләп уҡыусыһы бар.
Милли музыка ҡоралыбыҙ ҡумыҙ оҫтаһы, Башҡортостандың халыҡ артисы, Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты Миңлеғәфүр Зәйнетдиновты белмәгән кеше юҡтыр, моғайын. Мәсетле районының Һөләймән ауылында тыуған егет бала сағынан йыр-моңға сорналып үҫкән. Шуға уның бар донъяға ҡумыҙсы булып танылыуы ла ғәжәйеп хәл түгел. Өҫтәүенә ул – һоҡланғыс ғаилә башлығы ла. Ҡатыны Гөлгөнә менән туған телебеҙҙә матур аралашҡан, сәнғәткә, мәҙәниәткә ғашиҡ өс бала тәрбиәләй. Беҙгә уның менән улы Азаматты Тыуған ил алдындағы мөҡәддәс бурысын үтәргә әрме хеҙмәтенә оҙатҡан мәлдә осрашып һөйләшергә насип итте. Ваҡыты тығыҙ булһа ла, һорауҙарға бик ихлас яуап бирҙе Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы. Шулай итеп, бөгөнгө әңгәмәбеҙҙә һүҙ халҡыбыҙҙың үҙенсәлекле музыка ҡоралдарының береһе булған ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте, халыҡ ижады, тәрбиә һәм башҡалар хаҡында бара.
– Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы, ҡумыҙсы булараҡ тәүге тәжрибәгеҙ хаҡында һөйләһәгеҙ ине.
– Беҙҙең Мәсетле яҡтарында элек-электән гармунда, ҡумыҙҙа уйнау киң таралғайны. Әсәйем мандолина сиртә ине, ғүмере буйы йыр-моңдан өҙөлмәне. Ул ауылыбыҙҙан дүрт саҡрым алыҫлыҡтағы ялан кухняһында ашнаҡсы булып эшләне. Ошо араны әсәйем халыҡ йырҙарын йырлап үтә, ә мин уның артынан ҡалмай, хисләнеп тыңлап бара торғайным. Бына ошондай мәлдәрҙә күңелемдә сәнғәткә һөйөү уянғандыр, тим.
11 балаға ғүмер биргән әсәйем, шулай итеп, колхоз, йәмәғәт эштәренә лә, мәҙәниәт сараларына ла өлгөрә ине. Ул мандолинала уйнаны, халыҡ йырҙарын үҙенсәлекле башҡарҙы, фамилиябыҙҙы йөрөткән ғаилә ансамбленә лә нигеҙ һалды. Ҡасандыр биш-алты кешенән торған төркөмдә хәҙер 74 кеше иҫәпләнә. “Мираҫ” тип исемләнә ул. Был ансамбль менән күп ерҙәрҙә сығыш яһаныҡ, әллә күпме еңеүҙәр яуланыҡ.
Ә хеҙмәт юлымды баш ҡалалағы Рәми Ғарипов исемендәге башҡорт республика гимназияһында башлағайным. Унда башҡорт мәҙәниәте, милли көрәш һәм ҡумыҙ буйынса балаларға дәрестәр бирҙем. Ошо уҡыу йортонда 25 ҡумыҙсынан торған ансамбль ойошторҙом. Өҫтәүенә бер ваҡыт данлыҡлы ҡумыҙсы Роберт Заһретдинов гимназияға концерт менән килгәйне. Уның нисек уйнағанын хайран ҡалып тыңлап торҙом да аҙаҡ тәжрибәм менән уртаҡлаштым. Ул миңә: “Ҡумыҙыңдың тауышы бик яңғырауыҡлы. Тырышырға кәрәк, һинән ҙур кеше сығасаҡ”, – тигәйне. 1998 йылда бар донъяға танылған Роберт Заһретдинов менән Австрияға ҡумыҙсылар конкурсына барыу бәхете тейҙе. Бына ошо сәфәр алдынан ҡыҙыҡ хәл булды: Австрияға юлланған поезд ҡуҙғалып киткәйне, мин уның артынан ҡыуып, һуңғы вагонына менеп өлгөрҙөм. Әгәр бер минутҡа һуңлаһам, ҡумыҙсы булмаҫ инем, тип уйлайым.
– Сүкеш һәм һандал ярҙамында эшләнгән бәләкәй генә музыка ҡоралы ауырлығы буйынса еңелме?
– Эйе, күптәр ҡумыҙҙы еңел музыка ҡоралы тип уйлай. Ысынлап та, уның бер генә теле бар. Ошо тел ярҙамында бар көйҙәрҙе сығарып ҡына түгел, тамашасы күңеленә үтеп инерлек итеп башҡарырға кәрәк. Конкурстарҙа ҡатнашыу өсөн дә уйнау техникаһын ғына белеү етмәй, тағы импровизация, музыкаллек ҡеүәһе лә талап ителә.
Импровизация – ул бар тәбиғәт тауыштарын да теүәл башҡарыу алымы. Ә миңә был һәләтте асырға бала саҡта атайым менән бергә һарыҡ көтөү ярҙам итте. Был, әлбиттә, еңел эш түгел ине, тик бына тәбиғәт менән аралашыуҙан оло кинәнес таба башланым һәм аҙаҡ тормошомда ошо ваҡыттың бик мөһим урын биләгәнен аңланым. Шишмә-йылғалар сылтырауын, төрлө мал тауышын, ҡоштар һайрауын, хатта ел иҫеүен дә күңелем менән тойоп, ҡумыҙ аша яңғырата башланым.
– Өҫтәүенә ҡумыҙ сәләмәтлек өсөн дә файҙалы бит әле!
– Эйе, ысынлап та, элек был уйын ҡоралы төрлө ауырыуҙарҙы дауалау өсөн дә файҙаланылған. Уның моңо, вибрацияһы баш ауыртыуын бөтөрә, ҡан баҫымын нормала тота, быума, бронхит кеүек сирҙәрҙән дауалай, тын юлдарын таҙарта. Бынан тыш, ҡумыҙ теленең ҡалтырауы теш-ҡаҙналарға массаж яһай. Ҡумыҙҙың кеше сәләмәтлеге өсөн ошондай ҡабатланмаҫ шифаһы бар.
– Сәләмәтлек тигәндән, бала саҡтан спорт менән дуҫ булғанһығыҙ икән...
– Ағайҙарымдан үрнәк алып үҫкәс, улар кеүек йүгереүҙе, саңғыла шыуыуҙы, һыбай йөрөүҙе, көрәш менән мауығыуҙы ғәҙәти хәл тип ҡабул иттем.
Спорт – ул бик ҡатмарлы, яуаплы өлкә. Көрәштең ҡаҡ ерҙә үткәрелгәнлеге хәтеремдә уйылып ҡалған. Был осраҡта тәү сиратта үҙеңдең һаулығыңды һәм бәйгесенең именлеген уйларға тура килә, әммә имгәнеүҙән берәү ҙә азат түгел ине. Еңеү хаҡына барыһына ла түҙә торғайныҡ. Ә егеттәр өсөн ул осорҙа һабантуйҙан тәкә йөкмәп ҡайтыу үҙе бер ҙур мәртәбә булды.
Милли көрәште үҙ итһәм дә, яҙмыш елдәре Мәсәғүт педагогия училищеһына илтте, артабан белемемде камиллаштырыу өсөн Башҡорт дәүләт университетының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға индем.
– Шуныһы үҙенсәлекле: һеҙ сәхнәләрҙә сығыш яһап ҡына йөрөмәйһегеҙ, ҡумыҙ сәнғәтен үҫтереүгә, башҡаларға ла ошо сәнғәттә үҙ юлын табырға ярҙам итәһегеҙ...
– Республика халыҡ ижады үҙәгендә эшләгән осорҙа республикала һәм күрше төбәктәрҙә йәшәгән яҡташтарым алдында лекция-концерттар менән сығыш яһай инек, теләге булғандарҙы ҡурайҙа, ҡумыҙҙа уйнарға өйрәттем. Балалар менән эшләүе лә ҡыҙыҡ. Дәрестәрем йәмғиәтте сәнғәткә яҡынайтырға ярҙам итмәй ҡалмай, милли ҡоралыбыҙ үҫешенә лә ыңғай йоғонто яһай. Уның моңо быуындан-быуынға тапшырылырға, бына ошо сылбыр һис тә өҙөлөргә тейеш түгел.
– Өҫтәүенә ғаилә ансамблегеҙ ҙә бар бит әле. Ошо хаҡта ла һөйләһәгеҙ ине.
– Ҡатыным Гөлгөнә менән беҙҙе сәнғәт таныштырҙы һәм ҡауыштырҙы тиһәм, һис хата булмаҫ. Башҡорт дәүләт университетында белем алған саҡта “Йәнгүзәл” ансамбле менән бергә республика һәм ил буйлап гастролдәргә сыға инек. IV курста уҡығанда районыбыҙҙың йәштәр ойошмаһы етәксеһе итеп һайлап ҡуйғайнылар. Ошо осорҙа өс туған ҡустым “Дуҫлыҡ” ансамблендә бейегән ҡыҙҙар менән таныштырҙы. Улар араһында Гөлгөнә лә бар ине. Өҫтәүенә ул яҡташ булып сыҡты. Бына ошо осрашыу бар тормошомдо үҙгәртте.
Ғаилә ансамблебеҙ “Республика” тип атала. Район, республика, ил кимәлендәге төрлө бәйгеләрҙә ҡатнашып, күп еңеүҙәр яуланыҡ һәм донъя кимәленә сыҡтыҡ. 26 октябрҙән 2 ноябргә тиклем Төркиәлә ҡумыҙсылар конкурсы үткәрелгәйне. Унда Америка, Һиндостан, Германия, Франция, Азербайжан, Төркиә илдәренән, Рәсәйҙән Саха (Яҡут) Республикаһынан килгәйнеләр, Башҡортостандан беҙ ҡатнаштыҡ. Дүрт I һәм ике II урын яуланыҡ.
– Гәзит уҡыусыларға ғаиләгеҙ тураһында ла һөйләһәгеҙ ине.
– Белеүегеҙсә, әле улыбыҙ әрме сафтарында хеҙмәт итә. Өлкән ҡыҙыбыҙ Ләйсән Башҡорт дәүләт университетының магистратураһында уҡый, эшҡыуарлыҡ серҙәрен өйрәнә. Ә бәләкәй ҡыҙыбыҙ Илүзә – баш ҡалалағы М. Кәрим исемендәге башҡорт гимназияһының II класс уҡыусыһы.
– “Йәш ғаилә” бәйгеһендә, “Ғаилә ҡиммәттәре” тип аталған фестивалдә еңеүсе тип танылғайнығыҙ...
– Эйе, тәүге бәйге 1998 йылда ойошторолғайны. Ул осорҙа беҙҙең ғаиләне Мәсәғүттә асылған яңы лицей-интернатҡа эшкә саҡырғайнылар. Дүрт йыл буйы унда башҡорт теле һәм әҙәбиәте, мәҙәниәте, ҡумыҙ, милли көрәш буйынса балаларға белем бирҙек. “Ғаилә ҡиммәттәре” тип исемләнгән сара былтыр ойошторолдо.
Ғаилә ансамбле менән Башҡортостан Башлығының бүләгенә “Өлгө ал!” бәйгеһендә лә еңеп сыҡтыҡ. Беренсе урынға автомобиль алыу өсөн 600 мең һумлыҡ сертификат тапшырғайнылар. Ошо машина хәҙер эшебеҙҙә ныҡ ярҙам итә: республикабыҙ һәм ил кимәлендә халыҡты ҡумыҙҙа уйнау, милли биҙәүестәр эшләү серҙәренә өйрәтәбеҙ, оҫталыҡ дәрестәре ойошторабыҙ.
Баш ҡалалағы “Торатау” конгресс-холында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбировтың республика Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһау сараһына ғаиләбеҙ менән саҡырыу ҡағыҙы алдыҡ. Радий Фәрит улының ғаиләбеҙҙе башҡаларға өлгө итеп ҡуйыуы – беҙҙең өсөн ҙур ғорурлыҡ, яуаплылыҡ, шатлыҡ!
– Бынан тыш, йәш быуынды тәрбиәләүҙә атайҙар роленең мөһим икәнлеген билдәләгән “Иң яҡшы атай” исеменә лайыҡ булыуығыҙ бигерәк мәртәбәле...
– Һәр иртә Башҡортостан юлдаш телевидениеһын йәки “Юлдаш” радиоһын ҡабыҙам. Был туған телебеҙҙә даими аралашыуға тәьҫир итмәй ҡалмай. Балаларыма ла иң тәү сиратта башҡорт телен яҡшы белергә тейешһегеҙ тип өйрәтәм, ә ҡалған телдәрҙе тормош үҙе лә өйрәтә ул. Туған телдә һөйләшеүгә һөйөү ғаиләлә үҙ-ара аралашыуҙан башлана, тип иҫәпләйем.
– 2011 йылда Бөтә донъя варган музыкаһы бәйгеһенең еңеүсеһе тип танылдығыҙ һәм “Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы” исеменә лайыҡ булдығыҙ. Был мәртәбәле исем донъяла егерме йылға бер тапҡыр ғына бирелә. Нисек ошондай олуғ бәйгелә еңеп сығыу бәхетенә өлгәштегеҙ?
– Бала саҡта атайым “Нимә эшләһәң дә, бар күңелеңде һалып башҡар” тип өйрәтә торғайны. Ғүмерем буйы бына ошо принциптан тайпылмаҫҡа тырышам. Был конкурсҡа килгәндә лә, үҙемә еңергә тигән маҡсат ҡуйғайным, шуға көнө-төнө әҙерләндем.
Әйткәндәй, “Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы” тигән исемгә 18 кеше лайыҡ булған. Улар араһында остазым Роберт Заһретдинов та бар.
– Ижади фестивалдәрҙә, бәйгеләрҙә һәм башҡа сараларҙа йөрөгәндә төрлө уйын ҡоралдарын йыйғанһығыҙҙыр әле?
– Эйе, ысынлап та, төрлө уйын ҡоралдарынан торған коллекциям бар. Унда – ҡумыҙҙың ғына 40-ҡа яҡын төрө. Америка, япон, филиппин һәм башҡа халыҡтарҙыҡы улар. Барыһының да үҙенсә ҡабатланмаҫ моңо, үҙенсәлеге бар.
– Бөгөн донъяла уҡыусыларығыҙ күпме?
– 1995 йылдан алып иҫәпләгәндә, уҡыусыларымдың һаны дүрт меңгә барып етә. Хәҙер улар үҙҙәре ҡумыҙҙа уйнау серҙәрен өйрәтә. Балаларға был милли уйын ҡоралында уйнап китеү ауырыраҡ, әлбиттә, әммә улар ҙа тырыша.
Ҡумыҙҙа уйнарға өйрәтеү дәрестәре менән мәктәптәргә, балалар йорттарына йөрөйбөҙ. Йәй көндәрендә хатта ҡала парктарында ла теләге булғандарҙы был милли уйын ҡоралы серҙәренә өйрәтәбеҙ.
– Киләсәккә ниндәй уй-пландар ҡораһығыҙ?
– Киләһе йыл, Өфөлә Фольклориаданы үткәргән мәлдә, донъя рекордын ҡуйырға хыялланабыҙ: бер юлы 2020 ҡумыҙсы сығыш яһаясаҡ. Ҡумыҙ моңон бар планета ишетергә тейеш. Беҙ тотош ғаиләбеҙ менән ошо милли уйын ҡоралыбыҙ бар ерҙә лә киң билдәлелек яулаһын өсөн ҡулдан килгәнсә барыһын да эшләйбеҙ.
Тағы бер хыялым бар – киләсәктә халҡыбыҙҙың милли уйын ҡоралдарында уйнау йолаларын тергеҙеү һәм һаҡлау өсөн үҙемдең мәктәбемде асыу.
– Бар уй-ниәттәрегеҙ тормошҡа ашһын, ҡумыҙыбыҙ шулай бар донъяға яңғырап торһон!
– Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы, ҡумыҙсы булараҡ тәүге тәжрибәгеҙ хаҡында һөйләһәгеҙ ине.
– Беҙҙең Мәсетле яҡтарында элек-электән гармунда, ҡумыҙҙа уйнау киң таралғайны. Әсәйем мандолина сиртә ине, ғүмере буйы йыр-моңдан өҙөлмәне. Ул ауылыбыҙҙан дүрт саҡрым алыҫлыҡтағы ялан кухняһында ашнаҡсы булып эшләне. Ошо араны әсәйем халыҡ йырҙарын йырлап үтә, ә мин уның артынан ҡалмай, хисләнеп тыңлап бара торғайным. Бына ошондай мәлдәрҙә күңелемдә сәнғәткә һөйөү уянғандыр, тим.
11 балаға ғүмер биргән әсәйем, шулай итеп, колхоз, йәмәғәт эштәренә лә, мәҙәниәт сараларына ла өлгөрә ине. Ул мандолинала уйнаны, халыҡ йырҙарын үҙенсәлекле башҡарҙы, фамилиябыҙҙы йөрөткән ғаилә ансамбленә лә нигеҙ һалды. Ҡасандыр биш-алты кешенән торған төркөмдә хәҙер 74 кеше иҫәпләнә. “Мираҫ” тип исемләнә ул. Был ансамбль менән күп ерҙәрҙә сығыш яһаныҡ, әллә күпме еңеүҙәр яуланыҡ.
Ә хеҙмәт юлымды баш ҡалалағы Рәми Ғарипов исемендәге башҡорт республика гимназияһында башлағайным. Унда башҡорт мәҙәниәте, милли көрәш һәм ҡумыҙ буйынса балаларға дәрестәр бирҙем. Ошо уҡыу йортонда 25 ҡумыҙсынан торған ансамбль ойошторҙом. Өҫтәүенә бер ваҡыт данлыҡлы ҡумыҙсы Роберт Заһретдинов гимназияға концерт менән килгәйне. Уның нисек уйнағанын хайран ҡалып тыңлап торҙом да аҙаҡ тәжрибәм менән уртаҡлаштым. Ул миңә: “Ҡумыҙыңдың тауышы бик яңғырауыҡлы. Тырышырға кәрәк, һинән ҙур кеше сығасаҡ”, – тигәйне. 1998 йылда бар донъяға танылған Роберт Заһретдинов менән Австрияға ҡумыҙсылар конкурсына барыу бәхете тейҙе. Бына ошо сәфәр алдынан ҡыҙыҡ хәл булды: Австрияға юлланған поезд ҡуҙғалып киткәйне, мин уның артынан ҡыуып, һуңғы вагонына менеп өлгөрҙөм. Әгәр бер минутҡа һуңлаһам, ҡумыҙсы булмаҫ инем, тип уйлайым.
– Сүкеш һәм һандал ярҙамында эшләнгән бәләкәй генә музыка ҡоралы ауырлығы буйынса еңелме?
– Эйе, күптәр ҡумыҙҙы еңел музыка ҡоралы тип уйлай. Ысынлап та, уның бер генә теле бар. Ошо тел ярҙамында бар көйҙәрҙе сығарып ҡына түгел, тамашасы күңеленә үтеп инерлек итеп башҡарырға кәрәк. Конкурстарҙа ҡатнашыу өсөн дә уйнау техникаһын ғына белеү етмәй, тағы импровизация, музыкаллек ҡеүәһе лә талап ителә.
Импровизация – ул бар тәбиғәт тауыштарын да теүәл башҡарыу алымы. Ә миңә был һәләтте асырға бала саҡта атайым менән бергә һарыҡ көтөү ярҙам итте. Был, әлбиттә, еңел эш түгел ине, тик бына тәбиғәт менән аралашыуҙан оло кинәнес таба башланым һәм аҙаҡ тормошомда ошо ваҡыттың бик мөһим урын биләгәнен аңланым. Шишмә-йылғалар сылтырауын, төрлө мал тауышын, ҡоштар һайрауын, хатта ел иҫеүен дә күңелем менән тойоп, ҡумыҙ аша яңғырата башланым.
– Өҫтәүенә ҡумыҙ сәләмәтлек өсөн дә файҙалы бит әле!
– Эйе, ысынлап та, элек был уйын ҡоралы төрлө ауырыуҙарҙы дауалау өсөн дә файҙаланылған. Уның моңо, вибрацияһы баш ауыртыуын бөтөрә, ҡан баҫымын нормала тота, быума, бронхит кеүек сирҙәрҙән дауалай, тын юлдарын таҙарта. Бынан тыш, ҡумыҙ теленең ҡалтырауы теш-ҡаҙналарға массаж яһай. Ҡумыҙҙың кеше сәләмәтлеге өсөн ошондай ҡабатланмаҫ шифаһы бар.
– Сәләмәтлек тигәндән, бала саҡтан спорт менән дуҫ булғанһығыҙ икән...
– Ағайҙарымдан үрнәк алып үҫкәс, улар кеүек йүгереүҙе, саңғыла шыуыуҙы, һыбай йөрөүҙе, көрәш менән мауығыуҙы ғәҙәти хәл тип ҡабул иттем.
Спорт – ул бик ҡатмарлы, яуаплы өлкә. Көрәштең ҡаҡ ерҙә үткәрелгәнлеге хәтеремдә уйылып ҡалған. Был осраҡта тәү сиратта үҙеңдең һаулығыңды һәм бәйгесенең именлеген уйларға тура килә, әммә имгәнеүҙән берәү ҙә азат түгел ине. Еңеү хаҡына барыһына ла түҙә торғайныҡ. Ә егеттәр өсөн ул осорҙа һабантуйҙан тәкә йөкмәп ҡайтыу үҙе бер ҙур мәртәбә булды.
Милли көрәште үҙ итһәм дә, яҙмыш елдәре Мәсәғүт педагогия училищеһына илтте, артабан белемемде камиллаштырыу өсөн Башҡорт дәүләт университетының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға индем.
– Шуныһы үҙенсәлекле: һеҙ сәхнәләрҙә сығыш яһап ҡына йөрөмәйһегеҙ, ҡумыҙ сәнғәтен үҫтереүгә, башҡаларға ла ошо сәнғәттә үҙ юлын табырға ярҙам итәһегеҙ...
– Республика халыҡ ижады үҙәгендә эшләгән осорҙа республикала һәм күрше төбәктәрҙә йәшәгән яҡташтарым алдында лекция-концерттар менән сығыш яһай инек, теләге булғандарҙы ҡурайҙа, ҡумыҙҙа уйнарға өйрәттем. Балалар менән эшләүе лә ҡыҙыҡ. Дәрестәрем йәмғиәтте сәнғәткә яҡынайтырға ярҙам итмәй ҡалмай, милли ҡоралыбыҙ үҫешенә лә ыңғай йоғонто яһай. Уның моңо быуындан-быуынға тапшырылырға, бына ошо сылбыр һис тә өҙөлөргә тейеш түгел.
– Өҫтәүенә ғаилә ансамблегеҙ ҙә бар бит әле. Ошо хаҡта ла һөйләһәгеҙ ине.
– Ҡатыным Гөлгөнә менән беҙҙе сәнғәт таныштырҙы һәм ҡауыштырҙы тиһәм, һис хата булмаҫ. Башҡорт дәүләт университетында белем алған саҡта “Йәнгүзәл” ансамбле менән бергә республика һәм ил буйлап гастролдәргә сыға инек. IV курста уҡығанда районыбыҙҙың йәштәр ойошмаһы етәксеһе итеп һайлап ҡуйғайнылар. Ошо осорҙа өс туған ҡустым “Дуҫлыҡ” ансамблендә бейегән ҡыҙҙар менән таныштырҙы. Улар араһында Гөлгөнә лә бар ине. Өҫтәүенә ул яҡташ булып сыҡты. Бына ошо осрашыу бар тормошомдо үҙгәртте.
Ғаилә ансамблебеҙ “Республика” тип атала. Район, республика, ил кимәлендәге төрлө бәйгеләрҙә ҡатнашып, күп еңеүҙәр яуланыҡ һәм донъя кимәленә сыҡтыҡ. 26 октябрҙән 2 ноябргә тиклем Төркиәлә ҡумыҙсылар конкурсы үткәрелгәйне. Унда Америка, Һиндостан, Германия, Франция, Азербайжан, Төркиә илдәренән, Рәсәйҙән Саха (Яҡут) Республикаһынан килгәйнеләр, Башҡортостандан беҙ ҡатнаштыҡ. Дүрт I һәм ике II урын яуланыҡ.
– Гәзит уҡыусыларға ғаиләгеҙ тураһында ла һөйләһәгеҙ ине.
– Белеүегеҙсә, әле улыбыҙ әрме сафтарында хеҙмәт итә. Өлкән ҡыҙыбыҙ Ләйсән Башҡорт дәүләт университетының магистратураһында уҡый, эшҡыуарлыҡ серҙәрен өйрәнә. Ә бәләкәй ҡыҙыбыҙ Илүзә – баш ҡалалағы М. Кәрим исемендәге башҡорт гимназияһының II класс уҡыусыһы.
– “Йәш ғаилә” бәйгеһендә, “Ғаилә ҡиммәттәре” тип аталған фестивалдә еңеүсе тип танылғайнығыҙ...
– Эйе, тәүге бәйге 1998 йылда ойошторолғайны. Ул осорҙа беҙҙең ғаиләне Мәсәғүттә асылған яңы лицей-интернатҡа эшкә саҡырғайнылар. Дүрт йыл буйы унда башҡорт теле һәм әҙәбиәте, мәҙәниәте, ҡумыҙ, милли көрәш буйынса балаларға белем бирҙек. “Ғаилә ҡиммәттәре” тип исемләнгән сара былтыр ойошторолдо.
Ғаилә ансамбле менән Башҡортостан Башлығының бүләгенә “Өлгө ал!” бәйгеһендә лә еңеп сыҡтыҡ. Беренсе урынға автомобиль алыу өсөн 600 мең һумлыҡ сертификат тапшырғайнылар. Ошо машина хәҙер эшебеҙҙә ныҡ ярҙам итә: республикабыҙ һәм ил кимәлендә халыҡты ҡумыҙҙа уйнау, милли биҙәүестәр эшләү серҙәренә өйрәтәбеҙ, оҫталыҡ дәрестәре ойошторабыҙ.
Баш ҡалалағы “Торатау” конгресс-холында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбировтың республика Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһау сараһына ғаиләбеҙ менән саҡырыу ҡағыҙы алдыҡ. Радий Фәрит улының ғаиләбеҙҙе башҡаларға өлгө итеп ҡуйыуы – беҙҙең өсөн ҙур ғорурлыҡ, яуаплылыҡ, шатлыҡ!
– Бынан тыш, йәш быуынды тәрбиәләүҙә атайҙар роленең мөһим икәнлеген билдәләгән “Иң яҡшы атай” исеменә лайыҡ булыуығыҙ бигерәк мәртәбәле...
– Һәр иртә Башҡортостан юлдаш телевидениеһын йәки “Юлдаш” радиоһын ҡабыҙам. Был туған телебеҙҙә даими аралашыуға тәьҫир итмәй ҡалмай. Балаларыма ла иң тәү сиратта башҡорт телен яҡшы белергә тейешһегеҙ тип өйрәтәм, ә ҡалған телдәрҙе тормош үҙе лә өйрәтә ул. Туған телдә һөйләшеүгә һөйөү ғаиләлә үҙ-ара аралашыуҙан башлана, тип иҫәпләйем.
– 2011 йылда Бөтә донъя варган музыкаһы бәйгеһенең еңеүсеһе тип танылдығыҙ һәм “Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы” исеменә лайыҡ булдығыҙ. Был мәртәбәле исем донъяла егерме йылға бер тапҡыр ғына бирелә. Нисек ошондай олуғ бәйгелә еңеп сығыу бәхетенә өлгәштегеҙ?
– Бала саҡта атайым “Нимә эшләһәң дә, бар күңелеңде һалып башҡар” тип өйрәтә торғайны. Ғүмерем буйы бына ошо принциптан тайпылмаҫҡа тырышам. Был конкурсҡа килгәндә лә, үҙемә еңергә тигән маҡсат ҡуйғайным, шуға көнө-төнө әҙерләндем.
Әйткәндәй, “Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы” тигән исемгә 18 кеше лайыҡ булған. Улар араһында остазым Роберт Заһретдинов та бар.
– Ижади фестивалдәрҙә, бәйгеләрҙә һәм башҡа сараларҙа йөрөгәндә төрлө уйын ҡоралдарын йыйғанһығыҙҙыр әле?
– Эйе, ысынлап та, төрлө уйын ҡоралдарынан торған коллекциям бар. Унда – ҡумыҙҙың ғына 40-ҡа яҡын төрө. Америка, япон, филиппин һәм башҡа халыҡтарҙыҡы улар. Барыһының да үҙенсә ҡабатланмаҫ моңо, үҙенсәлеге бар.
– Бөгөн донъяла уҡыусыларығыҙ күпме?
– 1995 йылдан алып иҫәпләгәндә, уҡыусыларымдың һаны дүрт меңгә барып етә. Хәҙер улар үҙҙәре ҡумыҙҙа уйнау серҙәрен өйрәтә. Балаларға был милли уйын ҡоралында уйнап китеү ауырыраҡ, әлбиттә, әммә улар ҙа тырыша.
Ҡумыҙҙа уйнарға өйрәтеү дәрестәре менән мәктәптәргә, балалар йорттарына йөрөйбөҙ. Йәй көндәрендә хатта ҡала парктарында ла теләге булғандарҙы был милли уйын ҡоралы серҙәренә өйрәтәбеҙ.
– Киләсәккә ниндәй уй-пландар ҡораһығыҙ?
– Киләһе йыл, Өфөлә Фольклориаданы үткәргән мәлдә, донъя рекордын ҡуйырға хыялланабыҙ: бер юлы 2020 ҡумыҙсы сығыш яһаясаҡ. Ҡумыҙ моңон бар планета ишетергә тейеш. Беҙ тотош ғаиләбеҙ менән ошо милли уйын ҡоралыбыҙ бар ерҙә лә киң билдәлелек яулаһын өсөн ҡулдан килгәнсә барыһын да эшләйбеҙ.
Тағы бер хыялым бар – киләсәктә халҡыбыҙҙың милли уйын ҡоралдарында уйнау йолаларын тергеҙеү һәм һаҡлау өсөн үҙемдең мәктәбемде асыу.
– Бар уй-ниәттәрегеҙ тормошҡа ашһын, ҡумыҙыбыҙ шулай бар донъяға яңғырап торһон!
Автор: Айһылыу НИЗАМОВА әңгәмәләште.https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/ber-minut-a-u-la-am-umy-sy-bulma-inem-/
